پیشگیری از بیماری قلبی دو نوع است:

1. پیشگیری اولیه — پیشگیری در فردی که هنوز بیماری عروق کرونر یا سکته قبلی نداشته (هدف: کاهش ریسک وقوع نخستین رویداد).
2. پیشگیری ثانویه — جلوگیری از عود یا رخداد مجدد در کسی که سابقه انفارکتوس، آنژین ناپایدار یا روش‌های بازکردن عروق کرونری (PCI/CABG) دارد.

• بسیاری از داروها در پیشگیری ثانویه اثر قاطع دارند؛ در پیشگیری اولیه انتخاب‌ها براساس ریسک کلی فرد (مثلاً محاسبه ۱۰ ساله ASCVD )  انجام می‌شود.

استاتین‌ها (Statins): کاهش LDL-C و تثبیت پلاک آترواسکلروتیک موجب کاهش مرگ‌و‌میر و حوادث قلبی عروقی می شود.

مکانیزم کلی: مهار HMG-CoA ردوکتاز وç کاهش تولید کلسترول و افزایش برداشت LDL از خون.

• پیشگیری ثانویه: تقریباً همهٔ بیماران با ASCVD باید استاتین دریافت کنند (هدف: کاهش LDL تا سطوح هدف برحسب ریسک
• پیشگیری اولیه: بر اساس سن و ریسک ۱۰ساله؛ در گروه‌های پرخطرتوصیه می‌شود

دوز و انتخاب معمول: دوز بالا  با atorvastatin 40–۸۰ mg، rosuvastatin 20–۴۰ mg  در بیماران پرخطر/ثانویه و چک مجدد  لیپیدها ۴–۱۲ هفته بعد از شروع/تغییر دوز؛ سپس در صورت رسیدن به هدف،  هر ۳–۱۲ ماه. و پایش ALT/AST در صورت علائم.    دوز پایین در بیماران کم خطر تر تجویز می شود.

• عوارض مهم: میالژی/میوزیت (نادر: رابدومیولیز)، افزایش آنزیم‌های کبدی، تداخلات دارویی.

داروهای غیر‌استاتینیِ کاهش‌دهنده لیپید (Ezetimibe, PCSK9 inhibitors, Icosapent ethyl)

Ezetimibe :

مکانیزم: کاهش جذب کلسترول روده‌ای (افزایش اثر استاتین در کاهش LDL وقتی اضافه می‌شود). معمولاً در بیمارانی که به هدف LDL با استاتین نمیرسند یا استاتین را تحمل نمی‌کنند.

PCSK9 inhibitors (evolocumab, alirocumab)

• در بیماران با بیماری قلبی عروقی پایدار که LDL با استاتین و ezetimibe   کافی پایین نیامده یا در برخی بیماران با هایپرکلسترولمی خانوادگی.
• اثر: کاهش شدید LDL  (تا ≈۵۰–۶۰%) و کاهش رویدادهای قلبی در کارآزمایی‌ها
• در بیماران با تری‌گلیسیرید بالا (علی‌رغم استاتین) و ریسک بالا، icosapent ethyl   نشان داد کاهش معنی‌دار رویدادهای ایسکمی؛ اما نتایج و کاربرد باید با احتیاط و براساس معیارهای کارآزمایی بررسی شود.

Icosapent ethyl (EPA)

 

کنترل فشار خون:

ACEi/ARB, بتابلوکرها، مهار کننده های انزیم بدل آنژیوتانسین  و بلوکرهای رسپتور انژیوتانسین, و دیورتیک‌ها و آنتاگونیست‌های کانال کلسیم

چرا؟ کنترل فشار خون مهم‌ترین تک تک عامل قابل اصلاح برای کاهش سکته قلبی/مغزی است.

• ACEi/ARB: به‌خصوص در دیابت، نارسایی قلب، پروتکشن کلیوی.
• بتابلوکرها: در بیمارانی با آنفارکتوس قبلی، نارسایی قلب یا تاکی‌آریتمی مفید.
• دیورتیک‌ها: مخصوصاً تیازیدی برای کاهش فشار و کاهش حوادث.
  اهداف فشار خون: براساس راهنماها و سن/همراهی‌ها تعیین می‌شود؛ معمولاً هدف <130/80 در اکثر بیماران پرخطر (قابل تعدیل).
  نظارت و عوارض: الکترولیت‌ها، کراتینین، علائم سرگیجه/برادیکاردی.

 

داروهای ضدپلاکتی: (Aspirin, Clopidogrel)

نکته کلیدی: نقش آسپرین  برای پیشگیری اولیه و ثانویه متفاوت است. توصیه به مصرف همگانی بعد از سن خاصی دیگر وجود ندارد .

• پیشگیری ثانویه (سابقه استنت قلبی یا عروق مغزی ,  سابقه سکته مغزی یا قلبی یا گرفتگی عروق محیطی): آنتی‌پلاکتیک (معمولاً آسپرین ± داروی دوم) استاندارد و اثبات‌شده است.
• پیشگیری اولیه (بدون بیماری قلبی شناخته‌شده): نقش مفید آسپرین محدود و همراه عوارض است — به‌خاطر افزایش خطر خون‌ریزی، دستورالعمل های پزشکی جدید توصیه می‌کنند مصرف روزانه آسپرین را در افراد کم‌خطر آغاز نکنید و تصمیم را براساس سن/ریسک/خطر خون‌ریزی بگیرید. با پزشک خود مشورت کنید

داروهای دیابت با اثر قلبی-کلیوی: دو گروه SGLT2 inhibitors و GLP-1 RAs

SGLT2 inhibitors =empagliflozin, dapagliflozin

• در کارآزمایی‌ها کاهش قابل توجه بستری قلبی ناشی از نارسایی قلب و کاهش بعضی از نتایج کلی قلبی–عروقی، و حفاظت کلیوی نشان داده‌اند. این اثر‌ها فراتر از کاهش قند هستند. برای بیماران دیابتی با ریسک قلبی و بیماران با نارسایی قلبی صرف‌نظر از وجود دیابت توصیه می‌شوند.
• اثر: کاهش حوادث قلبی-عروقی عمده  در بیماران دیابتی در کارآزمایی‌های بزرگ و همچنین کاهش وزن و برخی مؤلفه‌های متابولیک. اخیراً شواهد نشان می‌دهد مزایای قلبی و کلیوی در جمعیت‌های انتخاب‌شده وجود دارد

GLP-1 receptor agonists=  liraglutide, semaglutide

نکته کاربردی: این گروه‌ها اکنون بخشی از استراتژی پیشگیری قلبی در بیماران دیابتی و بیماران با ریسک بالا محسوب می‌شوند — انتخاب بین آن‌ها بستگی به اهداف  کاهش نارسایی قلبی و  کاهش عوارض قلبی و کاهش وزن  دارد.

 

ضد انعقادها (آنتی‌کوآگولانت‌ها (در موارد خاص)

• برای فیبریلاسیون دهلیزی (AF) یا وجود دریچه مکانیکی یا ترومبوز قبلی: آنتی‌کوآگولانت برای کاهش سکته مغزی مهم است (رابطه با ریسک هموراژیک باید بررسی شود). در پیشگیری عمومی از CAD نقشی ندارند مگر اندیکاسیون مشخص .
• این بخش وابسته به معیارهای CHA₂DS₂-VAScانعقاد پذیری بر اساس نمره دهی  و خطر خون‌ریزی بر اساس نمره دهی HASBLED scoreاست.
• ترک سیگار: وارنیکلین یا بوپروپیون پزشکی مؤثر برای ترک که خطر قلبی را به‌شدت کاهش می‌دهد (دارو به همراه مشاوره).
• مکمل‌ها: اکثراً توصیه عمومی به‌جز موارد خاص (مثلاً icosapent ethyl در گروه‌های انتخاب‌شده) ندارد؛ مکمل‌های امگا-۳ عمومی اثبات نشده‌اند. (اطلاعات REDUCE-IT در گروه انتخابی نشان‌دهندهٔ فایده است ولی نه تجویز عمومی برای همه

******** اصلاح سبک زندگی = اولویت اول برای پیشگیری بیماری های قلبی عروقی است **********

خلاصه

• استاتین ها ç هدف LDL برحسب ریسک.
• کنترل فشار خون ACEi/ARB/دیورتیک/بتا
• کنترل دیابت: در نظر گرفتن SGLT2i ± GLP-1RA برحسب نیاز و همزمانی‌های کلیوی/گوارشی.
• در افراد با سابقه بیماری قلبی عروقی پیشگیری ثانویه با :  آسپرین + استاتین + کنترل فشار و در صورت نیاز کلوپیدوگرل و در برخی موارد PCSK9.

در کل شخصی‌سازی درمان ها  براساس ریسک خون‌ریزی، عملکرد کلیه، تداخلات و هزینه‌ها ضروری است

نکات عملی در تجویز و پایش

• قبل از شروع استاتین: پروفایل لیپیدها؛ پایش اولیه ۴–۱۲ هفته بعد، سپس دوره‌ای.

• قبل از SGLT2i: بررسی عملکرد کلیه (eGFR)؛ هشدار در مورد خطر عفونت مجاری ادراری/ژنیتال و کتواسیدوز نادر.
• قبل از GLP-1RA: بررسی سابقه پانکراتیت و مشکلات گوارشی؛ هشدار درباره تهوع/استفراغ/کاهش اشتها.
• برای آسپرین در پیشگیری اولیه: گفتگو در مورد مزایا و خطر خون‌ریزی؛ در افراد مسن یا با خطر خون‌ریزی بالا از شروع جلوگیری شود.

 

 

جدول خلاصه داروهای پیشگیری از بیماری قلبی

گروه دارویی	نمونه داروها	مکانیسم عمل	موارد مصرف اصلی	نکات مهم در مصرف	عوارض شایع / مهم
استاتین‌ها (Statins)	آتورواستاتین، روسوواستاتین، سیم‌واستاتین	مهار HMG-CoA ردوکتاز → ↓ کلسترول LDL	پیشگیری اولیه و ثانویه در ریسک بالا یا بیماری کرونری	مصرف شبانه (به‌ویژه استاتین‌های کوتاه‌اثر)، پایش چربی و آنزیم کبد	درد عضلانی، افزایش آنزیم کبد، نادر: رابدومیولیز
Ezetimibe	ازتیمایب	مهار جذب کلسترول در روده	اضافه بر استاتین یا عدم تحمل استاتین	معمولاً همراه استاتین برای کاهش بیشتر LDL	اسهال خفیف، افزایش ترانس‌آمینازها
مهارکننده‌های PCSK9	Evolocumab، Alirocumab	افزایش برداشت LDL از خون	بیماران با بیماری قلبی مقاوم یا هایپرکلسترولمی خانوادگی	تزریقی، گران‌قیمت	واکنش محل تزریق، علائم شبه‌آنفلوآنزا
مهارکننده‌های SGLT2	Empagliflozin، Dapagliflozin	دفع گلوکز از ادرار + اثر محافظ قلب و کلیه	بیماران دیابتی یا نارسایی قلبی	بررسی عملکرد کلیه، هیدراتاسیون کافی	عفونت ادراری/ژنیتال، نادر: کتواسیدوز
آگونیست‌های GLP-1	Liraglutide، Semaglutide	افزایش ترشح انسولین، کاهش وزن، اثر ضدالتهابی قلبی	دیابت نوع ۲ با ریسک قلبی بالا	تزریق زیرجلدی، کاهش وزن مفید	تهوع، استفراغ، احساس سیری زیاد
داروهای ضد پلاکت	آسپرین (۷۵–۱۰۰mg)، کلوپیدوگرل	مهار تجمع پلاکت‌ها	پیشگیری ثانویه (بعد از MI یا استنت)	در پیشگیری اولیه فقط در ریسک بسیار بالا	خون‌ریزی گوارشی، کبودی
داروهای کنترل فشار خون	ACEi (انالاپریل)، ARB (لوزارتان)، بتابلوکر (متوپرولول)، دیورتیک تیازیدی	کاهش فشار و بار قلبی	HTN، دیابت، HF، CAD	هدف فشار <130/80 mmHg در پرخطرها	سرفه (ACEi)، افت فشار، هیپرکالمی
داروهای ترک سیگار	وارنیکلین، بوپروپیون	مهار گیرنده‌های نیکوتینی یا بازجذب دوپامین	کمک به ترک سیگار	همراه مشاوره رفتاری بهترین نتیجه	بی‌خوابی، تهوع، تغییر خلق
Icosapent Ethyl (EPA)	–	کاهش TG و اثر ضدالتهابی	TG بالا + ریسک بالا با استاتین	نیاز به TG >150 mg/dL	تهوع خفیف، افزایش خون‌ریزی در مصرف همزمان با ضدپلاکت

 

———

الگوریتم تصمیم‌گیری برای پیشگیری دارویی از بیماری قلبی

مرحله ۱: ارزیابی ریسک

1. بررسی فاکتورهای خطر:
   ???? سن، جنس، فشار خون، کلسترول، دیابت، سیگار، سابقه خانوادگی
2. محاسبه ریسک ۱۰ ساله (با ابزار ASCVD یا SCORE2)
3. تقسیم بیمار:
   • کم‌خطر (<5%) → فقط تغییر سبک زندگی
   • متوسط‌خطر (۵–۲۰%) → در نظر گرفتن استاتین ± کنترل فشار
   • پرخطر یا بسیار پرخطر (>20% یا دیابت، CKD، سابقه قلبی) → درمان دارویی چندگانه

مرحله ۲: شروع دارو بر اساس گروه

وضعیت بیمار	درمان پیشنهادی
فرد پرخطر بدون سابقه قلبی	استاتین با شدت متوسط تا زیاد + کنترل فشار + ترک سیگار
دیابت نوع ۲	استاتین + SGLT2i یا GLP-1RA با اثبات فایده قلبی
فشار خون بالا (HTN)	ACEi یا ARB ± دیورتیک یا بتابلوکر
تری‌گلیسیرید بالا (>200)	اصلاح سبک زندگی + در صورت نیاز Icosapent ethyl
سابقه سکته قلبی (MI) یا استنت	آسپرین + بتابلوکر + استاتین (± ACEi)
عدم رسیدن به هدف LDL با استاتین	اضافه کردن Ezetimibe → سپس PCSK9i در صورت نیاز
فیبریلاسیون دهلیزی یا لخته قلبی	آنتی‌کوآگولانت (وارفارین یا NOAC) بر اساس CHA₂DS₂-VASc

مرحله ۳: پایش و پیگیری

• چربی خون: ۶–۱۲ هفته پس از شروع استاتین
• فشار خون: هر ویزیت / حداقل ماهیانه تا تثبیت
• قند و HbA1c: هر ۳–۶ ماه در بیماران دیابتی
• کلیه و الکترولیت‌ها: در مصرف ACEi/ARB/SGLT2i
• عوارض دارویی: میالژی، سرفه، افت فشار، عفونت‌ها، خون‌ریزی

مرحله ۴: تغییر سبک زندگی: همیشه همراه دارو باید انجام شود:

• تغذیه سالم (سبزیجات، فیبر، کم‌نمک، کم‌چرب)
• ورزش منظم (حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته)
• کنترل وزن و دور کمر
• ترک سیگار و الکل
• خواب کافی و کاهش استرس